Jaszczur, czyli Balzac niemoralizatorski ?

PrzechwytywanieNurt pozytywistyczny w Polsce, a realistyczny w Europie ma w sobie coś takiego, że na samo brzmienie nazwisk autorów człowiek zaczyna ziewać i się nudzić. Są to pisarze, którzy popełnili dziesiątki powieści mieszczańskich – Orzeszkowa, Prus, Dumas, Stendhal, Dostojewski, Balzac… No właśnie, Balzac, którego nieszczęsny i nieszczęśliwy Ojciec Goriot jest zmorą kolejnych pokoleń licealistów z trudem przedzierających się przez kolejne dziesiątki stron tego wątpliwego arcydzieła o miłości i głupocie rodzicielskiej. Tymczasem skromnie i niepozornie, na samym końcu długiego szeregu opasłych tomiszczy stoi sobie cieniutka książeczka. „Jaszczur”, jedyna powieść fantastyczna Balzaca i chyba jedyna, w której Balzac pokazuje swoje trochę inne oblicze, mniej moralizatorskie, bardziej ludzkie.

 Paryż, pieniądze, pokusa

Co może przywieść człowieka do samobójstwa? Nieszczęśliwa miłość, poczucie zmarnowanego życia, brak pieniędzy i perspektyw… Dwudziestopięcioletni Rafael, który przeszedł długą drogę od ubogiego, ale pracowitego pisarza, który liczył na to, że cierpliwością i ciężką pracą uda mu się osiągnąć sukces do życiowego bankruta, który zrobił wszystko by zdobyć zepsutą do szpiku kości i poniósł sromotną porażkę, może wymienić każdy z tych powodów. Przegrawszy w kasynie ostatnie pieniądze, a wcześniej wszystkie otrzymane od losu szanse, Rafael decyduje się na popełnienie samobójstwa. Niezbadane wyroki lodu każą mu wcześniej wstąpić do antykwariatu, gdzie natrafia na niezwykły przedmiot – tytułowy jaszczur. Ten talizman ma moc spełnienia każdego życzenia, każdej zachcianki, ale korzystanie z jego mocy oznacza śmierć właściciela. Zapisany sanskrytem jaszczur z każdym wypowiedzianym życzeniem będzie kurczyć się coraz bardziej i bardziej, a kolejne posiadłości, kochanki i inne przyjemności, będą kosztowały właściciela utratę kolejnych chwil, dni, tygodni i miesięcy życia. Czy w zaistniałeś sytuacji można cieszyć się tym wszystkim? Wydaje się Rafael nie przejmuje się tym, przynajmniej nie na początku, kiedy skóra jest jeszcze duża i nie widać skutków kurczenia się. Nareszcie może cieszyć się tym wszystkim, czego wcześniej los mu odmawiał. Nie gnieździ się już w malutkim, skromnym pokoiku, całymi dniami pisząc swoje wielkie dzieło, do czego zmusiło go życie, gdy wylądował na paryskim bruku z kilkuset frankami w kieszeni. Cały świat stał przed nim otworem.

Daremna walka z przeznaczeniem

Nic nie jest nam dane na zawsze i bezwarunkowo. Żyjący bez zmartwień, ale za to ponad stan Rafael z czasem stał się odludkiem, żyjącym samotnie w swoim ogromnym domu jedynie ze służącymi, którzy zaspokajają wszystkie jego potrzeby według z góry ustalonego rozkładu dnia, tak aby mógł powstrzymać się od wyrażania pragnień. Straszna to cena za kilka miesięcy przyjemności – świadomość, że nawet prośba o szklankę wody skraca jego życie. Wielkim wyrzeczeniem powstrzymanie się od przyjemności, które są na wyciągnięcie ręki.

Los naszego bohatera na chwilę znowu się odwrócił – spotyka dawną miłość. Przez kilka miesięcy żyje w euforii, ale te kradzione chwile szczęścia sprawiają, że jaszczur staje się już naprawdę mały, a lata życia skracają się nieubłaganie. Rafael, któremu już raz udało się poniekąd oszukać los, próbuje wszelkich możliwych sposobów, starając się ze wszystkich sił powstrzymać dalsze kurczenie się jaszczura, rozciągnąć go i zyskać jeszcze trochę czasu. Od nieubłaganego losu nie da się uciec. Nie pomagają fizycy, chemicy, mechaniczne rozciąganie… Nie pomaga ucieczka z Paryża ani próba pogrążenia się w śnie za pomocą opium. Czy to jeszcze życie, czy już tylko egzystencja. Nadzieja umiera ostatnia, więc być może Rafael jeszcze wierzył, że los się odmieni, że uda mu się znaleźć sposób, by uniknąć przeznaczenia. Ono jednak zadecydowało inaczej – Paulina, od której próbował uciec, aby powstrzymać się od pragnień, pojawia się w jego życiu ponownie. W Rafaelu budzi się tłumione uczucie, a ostatnie pragnienie, by być z ukochaną kobietą, okazuje się być tym śmiertelnym. Jaszczur kurczy się ostatecznie.

Carefull what you wish for

Po czym poznać dobrą powieść? Po tym, że jeszcze przez wiele dni i tygodni wciąż o niej myślisz, analizujesz…  A „Jaszczur” naprawdę do tego skłania. Można skupiać się na różnych wątkach i aspektach powieści . Przede wszystkim w „Jaszczurze”, chyba jak w żadnej innej powieści Balzaca, otrzymujemy w pigułce migawki z życia w XIX-wiecznym Paryżu. Mieście możliwości i zgasłych nadziei, bogactwa i skrajnej nędzy, wyuzdania i wyrzeczeń. Jest w nim ciekawe studium ludzkiej natury. A przede wszystkim postawy w obliczu nieuniknionego, w obliczu śmierci. Czytelnik ciągle musi sobie stawiać różne pytania, zastanawiać się, czy sam postąpiłby tak samo. Czy postawiłby całe swoje życie na jedną kartę, aby zdobyć rozpuszczoną materialistkę, niepotrafiącą kochać. zdobycia podobnego talizmanu, zdecydowałby się z niego skorzystać. Może wydawałoby się mu, że byłby mądrzejszy niż Rafael, że inaczej korzystałby z mocy jaszczura, że żyłby o wiele dłużej i bez wyrzeczeń. Że wygrałby z przeznaczeniem.  Tylko czy w razie niepowodzenia warto byłoby wegetować, aby przedłużyć i tak niewiele warte życie? Wiele pytań, niewiele gotowych recept, wiele możliwości. Wiele godzin dobrej lektury.

Advertisements

One Response to Jaszczur, czyli Balzac niemoralizatorski ?

  1. Martinez pisze:

    Chyba mnie zainspirowałaś do przeczytania! Swoją drogą, ja to widzę tak: Skoro bohater tak miał skończyć ze sobą, to każda chwila przyjemności, jaką zyskał, jest dla niego ewidentną wartością dodaną i gdyby tak na to spojrzał, czułby się wygrany. Tymczasem historia ta ukazuje czarno na białym wielką prawdę o ludzkości, kiedy – dosłownie – człowiek nie ma nic do stracenia, nawet jego życie wydaje się nic nie warte, a im więcej ma do stracenia, zarówno materialnie, jak i w każdej innej mierze, tym bardziej chroni swoje dobra i w tym swoje życie. Jest to niewątpliwie wielka skaza w ludzkim behawioryzmie.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: